In haar aantekeningen verdween ‘kan’
Op het scherm stond ‘kan’.
In haar aantekeningen verdween het woord.
De docent zet de volgende slide klaar. In de collegezaal zitten toekomstige orthopedagogen. Sommigen beginnen binnenkort aan hun eerste stage. Ze willen weten hoe ze kunnen helpen wanneer een kind vastloopt, een jongere zich terugtrekt of een gesprek niet lukt.
Op het scherm staat: Autistische mensen kunnen moeite hebben met veranderingen.
Hij legt uit dat voorspelbaarheid kan helpen. Weten wat er komt, tijd krijgen om te schakelen, begrijpen waarom iets verandert. Hij benoemt verschillen tussen mensen en het belang van de situatie. De studenten luisteren en schrijven. Een student vat zijn uitleg samen: Autisten hebben behoefte aan structuur.
Ze onderstreept de zin. Dit lijkt haar iets wat ze straks moet onthouden.
Wanneer de docent vraagt hoe ze die kennis in de praktijk zouden gebruiken, steekt ze haar hand op. ‘Door veranderingen vooraf aan te kondigen en een vaste planning te maken.’ Hij knikt. ‘Dat kan helpen.’ Ze schrijft vaste planning onder haar eerste zin. Naast haar voegt iemand niet onverwacht afwijken toe.
Een andere student vraagt hoe ze weten wanneer die structuur helpt en wanneer ze iemand ermee beperken. De docent legt zijn afstandsbediening op tafel. ‘Aan welke situatie denk je?’
‘Stel dat iemand iets nieuws wil proberen, maar wij houden vast aan het plan omdat we geleerd hebben dat verandering moeilijk is.’
De docent antwoordt dat je altijd naar de persoon moet kijken. De student met de onderstreepte zin knikt. Dat begrijpt ze. Ze schrijft rekening houden met individu in de kantlijn. Haar eerste zin blijft staan.
De docent vraagt haar wat ze zou doen wanneer iemand zelf van de planning wil afwijken. Ze denkt even na. ‘Nagaan of diegene de gevolgen kan overzien. Misschien eerst een kleine stap, zodat het niet te veel wordt.’
Het is een zorgvuldig antwoord. Ze wil voorkomen dat iemand overweldigd raakt. De docent hoort zijn les erin terug: voorbereiden, doseren, duidelijkheid bieden. Dan vraagt hij wat ze zou willen weten voordat ze beslist hoe groot die stap mag zijn.
‘Wat die persoon aankan.’
‘Hoe kom je daarachter?’
Ze kijkt naar haar aantekeningen. ‘Door te observeren. En te vragen.’
‘Wat zou je vragen?’
Nu duurt het langer voordat ze antwoordt. Ze weet hoe ze structuur kan aanbieden. Ze heeft nog geen vraag opgeschreven waarmee ze kan ontdekken of die nodig is.
In haar notities staat al wat ze moet geven. Nog niet wat ze moet uitzoeken.
De docent kijkt naar zijn slide. Hij had kunnen geschreven en verschillen benoemd. Toch heeft zijn uitleg de studenten vooral handelingen opgeleverd: aankondigen, plannen, voorbereiden. Hij heeft voorbeelden gegeven waarin structuur hielp. Het voorbeeld waarin iemand door diezelfde structuur werd tegengehouden, moest een student zelf inbrengen.
Hij vraagt de zaal welke vragen ze aan hun aantekeningen willen toevoegen. Eerst komen er vragen over spanning en overbelasting. Daarna vraagt iemand wat de persoon zelf wil proberen. Een ander wil weten hoe eerdere veranderingen zijn verlopen en wat toen hielp. De student op de eerste rij schrijft mee. Onder haar vaste planning komt een nieuwe zin:
Wat maakt deze verandering voor jou mogelijk of moeilijk?
Aan het einde van de les vraagt iemand wat ze hiervan moeten kennen voor het examen. De docent kijkt naar de drie begrippen die hij wilde behandelen. Hij kan ze opnieuw laten noemen. Dan weet hij of de studenten zijn uitleg hebben onthouden.
‘Ik wil ook dat jullie kunnen aangeven wanneer je deze kennis niet zomaar kunt toepassen,’ zegt hij.
De student kijkt naar haar onderstreepte zin. Ze zet kan erbij. Daarna leest ze de vraag die ze heeft toegevoegd.
Straks ontmoet ze iemand die ze nog niet kent.
Haar kennis gaat mee die ontmoeting in.
Ze kan ermee opmerken dat een verandering spanning geeft.
Ze kan er ook door missen dat iemand juist toe is aan een verandering die anderen blijven uitstellen.
Welke ruimte krijgt dat antwoord wanneer zij al heeft geleerd wat deze persoon nodig heeft?
Een les krijgt gevolgen in wat een toekomstige professional vraagt, aanbiedt en tegenhoudt. Ook in hoeveel ruimte iemand krijgt om te proberen, van gedachten te veranderen en iets te kunnen wat nog niet in de uitleg voorkwam.
Wat leert uw uitleg anderen nog onderzoeken — en wat denken zij daarna al te weten?
Waarom AX SEA dit schrijft — 2. Doorgeven
Een uitspraak op een congres kan morgen richting geven aan iemands begeleiding. AX SEA volgt wat onderweg met die kennis gebeurt: welke nuance blijft behouden, en welke zekerheid ontstaat voordat iemand de mens zelf heeft ontmoet?
Een fictieve lesscène.
Deel 2 van NEURODIVERSITEIT — WIE BEPAALT WAT BETER IS?
Hoofdas: betekenis
Op 29 oktober 2026 onderzoeken we deze vragen samen tijdens Open Studio AX — Neurodiversiteit. Online, met maximaal twaalf deelnemers.
Wat noemt u verbetering — en wie mag die betekenis bevragen?
