AX SEA — Niet alles wat nog niet verschijnt, is afwezig.
Neurodiversiteit — Wat mag hierdoor veranderen? · Deel 1: RUIMTE
Boven een wieg vragen we ons af wie deze mens zal worden. Wanneer houden we op die vraag te stellen?
We zoeken contact. Praten zacht, raken een handje aan, proberen te begrijpen wat rust brengt en wat te veel wordt. We wachten op een reactie en geven betekenis aan wat we zien. Een rustig kind. Een wakker kind. Eentje dat alles hoort.
Daarboven hangen verwachtingen die ouder zijn dan dit nieuwe leven. Ideeën over slapen, groeien, contact maken en zelfstandig worden. Ervaringen uit onze eigen jeugd. Kennis die ons helpt zorgen en signalen opmerken.
We brengen een hele wereld mee naar die wieg.
Toch weten we daar nog vanzelfsprekend dat we veel te leren hebben. We proberen iets, merken een reactie op en passen ons aan. We praten minder tegelijk, wachten langer en ontdekken een moment van contact dat ons eerder ontging. Daarop antwoorden we. Er ontstaat een uitwisseling waarvan we vooraf de vorm nog niet kenden.
Het kind ontwikkelt zich. Onze manier van ontmoeten ontwikkelt mee.
Hoe houden we die wederzijdse beweging een leven lang mogelijk?
Bij neurodiversiteit raakt die vraag aan verschillen in waarnemen, verwerken, denken, voelen en leren. Die verschillen krijgen hun uitwerking tussen mensen, ritmes, geluiden, verwachtingen en mogelijkheden. Wat we over iemand leren, hangt mede af van de omstandigheden waarin we elkaar ontmoeten.
Daar kunnen we iets veranderen.
Een kind krijgt tijd om een gedachte eerst te tekenen. Terwijl het tekent, ontdekt het verder wat het bedoelt. De ander kijkt mee en stelt een vraag. Er komt een aanvulling, een woord, een nieuw verband. Samen vinden ze een manier om de gedachte te onderzoeken.
Ook de ander leert: ik kan mijn vraag anders stellen. Ik kan wachten tot er iets ontstaat om samen naar te kijken.
Zo wordt een eerste uitwisseling een begin waarop beiden kunnen voortbouwen. Waar die ontwikkeling toe leidt, weten ze nog niet.
Wanneer het kind ouder wordt, komen er meer mensen rondom staan. Thuis, in de opvang, op school en daarbuiten. Ieder leert iets kennen. Er ontstaat een geschiedenis: dit helpt, dat is moeilijk, hiervoor heeft het belangstelling, zo reageert het gewoonlijk.
Die kennis kan goede ondersteuning dragen. Maar hoeveel ruimte blijft er voor iets wat nog niet in die geschiedenis voorkomt?
Een kind wil een andere aanpak proberen. Het legt een verband dat de leerkracht niet meteen kan volgen. Thuis komt een vraag waar niemand een antwoord op heeft. We kunnen samen onderzoeken hoe het verder kan: materiaal zoeken, iemand aanspreken, een poging mogelijk maken.
Daarbij moeten ook wij iets verdragen. Het duurt voordat duidelijk wordt wat iemand probeert te begrijpen. Een eerste poging levert weinig op. De volgende stap vraagt andere hulp dan voorzien.
Wanneer word ik nieuwsgierig? Wanneer ongeduldig? Herken ik aandacht vooral aan de houding die ik zelf aanneem wanneer ik luister?
En als ik ruimte geef: moet de ander die dan gebruiken op een manier die ik begrijp?
Onze antwoorden krijgen gezamenlijk vorm. Wat wij herkenbaar en werkbaar vinden, komt terecht in dagindelingen, leeractiviteiten, begeleiding en afspraken. Wanneer we vooruitgang vooral volgen via snel zichtbare stappen, stemmen we ook de beschikbare tijd daarop af.
Zo krijgt onze behoefte aan zekerheid gevolgen voor de ontwikkelingsruimte van een ander. We willen weten wat een andere aanpak zal opleveren voordat we er tijd en middelen voor vrijmaken. Terwijl iemand juist die gelegenheid nodig heeft om te ontdekken wat ermee mogelijk wordt.
We kunnen andere afspraken maken. Tijd beschikbaar houden om een aanpak te onderzoeken. Begeleiding laten doorlopen terwijl nog wordt gezocht wat werkt. Samen volgen wat iemand probeert, welke omstandigheden helpen en wat moet worden aangepast.
Wie over middelen, voorzieningen en ondersteuning beslist, bepaalt mee of die gelegenheid werkelijk bestaat. Daar hoort continuïteit bij: iemand blijft beschikbaar wanneer een poging vastloopt of een nieuwe richting opent.
Dat wordt niet minder belangrijk wanneer een jongere een opleiding of beroep kiest.
Die keuze geeft richting. Vervolgens doet hij ervaringen op die hij op dat keuzemoment nog niet had. Tijdens het bouwen van iets ontdekt hij dat hij een ingewikkeld geheel gemakkelijker begrijpt wanneer hij onderdelen kan verplaatsen en uitproberen. Wat hij op papier moeilijk kon uitleggen, kan hij nu samen met een ander onderzoeken.
Hij wil daarin verder leren. Er zijn oefeningen nodig, toegang tot materiaal en mensen die met hem kunnen meedenken. Zijn eerdere opleiding vertelt nog niet hoe ver hij daarin kan komen.
Wat doet het met ons wanneer iemand op zijn dertigste opnieuw begint? Hoeveel gewicht geven we zijn vroegere moeilijkheden? Welke gelegenheid krijgt wat hij inmiddels over zijn manier van leren heeft ontdekt?
De wereld waarin hij nu kiest, is ondertussen veranderd. De mens die kiest ook.
Wie hem uitsluitend vanuit zijn eerste keuze blijft begrijpen, kijkt naar een eerder moment in een verdergaand leven.
Halverwege dat leven kan ontwikkelingsruimte opnieuw iets anders vragen. Iemand heeft jarenlang gesprekken, gezinsleven en verantwoordelijkheden gedragen door zich voortdurend aan te passen. Wanneer er minder tegelijk hoeft, wordt eerst duidelijk hoeveel inspanning dat vroeg.
Er ligt nog geen volgend plan.
We kunnen een rustiger ritme mogelijk maken en volgen wat daarin terugkomt. Er ontstaat aandacht om een gedachte af te maken. Iemand begint weer vragen te stellen, probeert een activiteit of ontdekt welke ondersteuning nodig blijft.
Hoe lang laten we die ruimte bestaan voordat we vragen wat ervoor in de plaats komt?
De vrijgekomen ruimte hoeft niet onmiddellijk met een nieuwe verplichting te worden gevuld. Ook herstel en zoeken vragen tijd waarin de volgende richting nog niet vaststaat.
Bij ouder worden blijft die vraag open. Tijdens een druk gesprek komt iemand nauwelijks tussen de anderen. Later, in een rustiger samenzijn, krijgt een herinnering tijd. Een detail roept een vraag op. De ander wacht. Er ontstaat een gesprek waarin beiden iets ontdekken wat aan de volle tafel geen gelegenheid kreeg.
Wat doen we met die ervaring?
Wie ontmoetingen en zorg organiseert, kan haar meenemen in volgende afspraken: kleinere gezelschappen, verschillende manieren om mee te doen, tijd om te antwoorden.
Wat we leren over iemands manier van waarnemen en deelnemen, kan zo zijn volgende ontmoeting veranderen.
Ook op hoge leeftijd kan iemand een andere manier vinden om iets te delen, een belangstelling verdiepen of een nieuwe relatie opbouwen. Hoeveel ruimte laten onze voorzieningen daarvoor, naast wat dagelijks verzorgd en geregeld moet worden?
Een mens kan nog volop in ontwikkeling zijn, terwijl ons beeld van hem al voltooid lijkt.
Dat beeld wordt gevormd door wat we samen hebben meegemaakt. Het kan vertrouwen geven en passende hulp mogelijk maken. Het blijft tegelijk verbonden met de gelegenheden die iemand tot dan toe heeft gehad.
Daarom gaat ontwikkelingsruimte ons gezamenlijk aan. Vanaf het begin van een leven beslissen we mee welke ervaringen bereikbaar zijn, hoeveel tijd beschikbaar is en wie ondersteuning krijgt om verder te proberen. Wat zich daarin ontwikkelt, kan aanleiding geven om onze afspraken opnieuw te veranderen.
Dat is de verantwoordelijkheid die AX SEA hier onderzoekt: hoe blijven wij ruimte organiseren voor een mens over wie wij nog kunnen bijleren?
Daarvoor hoeven we geen uitzonderlijke uitkomst te beloven. Contact, herstel, leren en een leefbaar bestaan hebben op zichzelf betekenis. Wat mensen daarin verder kunnen ontwikkelen, ontdekken we gaandeweg.
Ondertussen beweegt de wereld door. De omstandigheden waarvoor we iemand voorbereidden, veranderen tijdens zijn leven. Nieuwe vragen kunnen vermogens aanspreken waarvoor eerder nauwelijks aanleiding bestond. Ontwikkelingsruimte laat ook daarvoor iets open.
Boven de wieg weten we dat we nog niet kunnen overzien wie deze mens zal worden.
Die onvolledigheid verdwijnt niet doordat we meer over hem leren.
Onze kennis groeit; zijn leven gaat verder.
Wat begint er te groeien wanneer onze verwachtingen mee mogen veranderen — en leren wij de betekenis daarvan herkennen?
Waarom AX SEA dit schrijft
Hoeveel ruimte geven wij iemand om ons nog te verrassen nadat wij denken hem te kennen?
Die vraag loopt door mijn werk rond neurodiversiteit. Ik verbind daarin mijn achtergrond in Jungiaanse dieptepsychologie met veertien jaar verdiepende studie van autisme, opleidingen rond hoogsensitiviteit en autisme, ondernemende educatie en Theorie U.
Dat vraagt ook onderzoek naar onszelf.
Wat verwachten wij te zien?
Welke ervaring kleurt ons oordeel?
En kunnen wij aandacht houden voor ontwikkeling die nog geen vertrouwde vorm heeft?
Daar begint de beweging van deze reeks: ons oordeel lang genoeg openhouden om iets te kunnen ontdekken.
Met AX SEA onderzoek ik met ondernemers, directie, HR en verantwoordelijken in onderwijs en zorg hoe verwachtingen en werkwijzen het menselijk vermogen beïnvloeden.
Wanneer talent onbenut blijft of iemand telkens vastloopt, onderzoeken we welke voorwaarden meespelen en welke concrete keuze opnieuw ruimte kan geven. Bevindingen en een vervolgstap leggen we samen vast.
Diezelfde gedachte krijgt een ondernemend vervolg in De Schaduwexpert, een initiatief in ontwikkeling dat expertise, jong talent en organisaties wil samenbrengen rond concrete vragen en gezamenlijk werk. Een gelegenheid om te ontdekken wat mensen kunnen bijdragen terwijl zij iets onderzoeken, maken of realiseren.
Welk vermogen krijgt binnen uw huidige werkwijze nog onvoldoende gelegenheid om zich te ontwikkelen? Met die vraag kunt u bij AX SEA terecht.
