AX SEA — Niet alles wat nog niet verschijnt, is afwezig.
Neurodiversiteit — Wat mag hierdoor veranderen? · Deel 2: WAARDE
Hij moest zijn studierichting kiezen. Wat hij thuis uit zichzelf bleef onderzoeken, had nog niemand een naam gegeven.
Wanneer iets niet werkte, wilde hij weten waar het vastliep. Hij legde onderdelen naast elkaar, zocht informatie en probeerde opnieuw. Soms was hij uren bezig met een vraag die onderweg steeds preciezer werd.
Op school lagen zijn resultaten voor hen. Thuis lag een toestel uit elkaar.
De keuze moest gemaakt worden. Zijn ontwikkeling was nog bezig.
Wat konden ze meenemen in die keuze? Zijn punten vertelden iets over wat hij binnen bepaalde opdrachten had laten zien. Het toestel op tafel riep andere vragen op. Hoe onderzocht hij een probleem? Wat leerde hij van een mislukte poging? Wanneer veranderde hij zijn aanpak?
Ze gingen naast hem zitten. Hij liet zien wat hij had geprobeerd. Bij een onderdeel twijfelde hij. Een vraag bracht hem terug naar een eerdere aanname. Er bleek meer te onderzoeken dan hij zelf had gedacht.
Een deel van zijn mogelijkheden kreeg contouren. Er was belangstelling, kennis, volhouden en nog veel te leren. Daarmee konden ze preciezer kiezen welke volgende ervaring hem verder zou helpen.
Wat wij als waarde herkennen, bepaalt mede welke ontwikkeling een vervolg krijgt.
Wat wij beoordelen, moet kunnen worden aangevuld door wat iemand ons laat zien.
Bij neurodiversiteit raakt dit aan verschillende manieren van waarnemen, verwerken, denken en leren. Die verschillen beïnvloeden hoe iemand kennis opbouwt, een vraag benadert en laat zien wat hij begrijpt. Een gedachte kan ver ontwikkeld zijn terwijl de uitleg nog zoekt naar woorden. Een vlot antwoord kan bij toepassing minder stevig blijken. Wat onder tijdsdruk uitblijft, kan met voorbereiding wel bereikbaar worden.
Daarom moeten we weten wat we beoordelen. Kennis, snelheid, taalvaardigheid en vertrouwdheid met een opdracht lopen niet vanzelf gelijk op. Een resultaat krijgt meer betekenis wanneer we ook begrijpen hoe het tot stand kwam.
Daar komen we onze eigen blik tegen.
Een redenering die mijn denklijn volgt, begrijp ik gemakkelijker. Een vlot antwoord geeft mij snel houvast. Bij een lange stilte moet ik wachten zonder te weten wat er nog komt. Hoe beïnvloedt dat mijn oordeel?
Herken ik een kwaliteit — of herken ik vooral een manier van denken waarop ik zelf vertrouw?
Die vraag krijgt gewicht zodra ons oordeel een mogelijkheid opent of afsluit. Een opleiding aanraden. Een oefening aanbieden. Tijd vrijmaken om iets uit te proberen. We kiezen op basis van wat we nu weten, terwijl een vermogen zich nog vormt.
Wanneer jongeren volwassen worden, moeten zij die vermogens steeds nadrukkelijker zelf benoemen. Wat kunnen ze? Waar willen ze naartoe? Wat hebben ze te bieden?
Dat vraagt taal voor iets wat ze nog aan het ontdekken zijn.
Een jongvolwassene legt tijdens een bespreking verschillende tekeningen naast elkaar. Hij vermoedt dat twee onderdelen elkaar zullen hinderen. Zijn eerste uitleg is moeilijk te volgen. Iemand vraagt hem het aan te wijzen. Hij tekent verder, krijgt een tegenvraag en corrigeert een aanname. Het probleem wordt preciezer.
Hij heeft iets opgemerkt dat aandacht verdient. Hij leert zijn waarneming onderbouwen en delen. Er is andere kennis nodig om te bepalen of zijn voorstel uitvoerbaar is. Zijn bijdrage krijgt tijdens die uitwisseling meer vorm.
Wie hem een volgende opdracht geeft, kan daarop aansluiten: een moeilijkere vraag voorleggen, gerichte uitleg aanbieden en volgen hoe hij die gebruikt. Zo kan een eerste waarneming uitgroeien tot een vaardigheid waarop anderen kunnen voortbouwen.
Daarvoor moeten onze beoordelingen onderscheid maken tussen wat al beheerst wordt, wat in ontwikkeling is en wat nog onbekend blijft. Anders vragen we iemand zijn uiteindelijke bijdrage te bewijzen voordat hij voldoende gelegenheid heeft gehad haar op te bouwen.
Ook buiten opleiding en werk ontwikkelen mensen vermogens waarvoor weinig formele taal bestaat.
Een volwassene merkt dat de week thuis steeds op dezelfde momenten vastloopt. De afspraken zijn afzonderlijk haalbaar. Hun opeenvolging laat nauwelijks tijd om te schakelen. Ze zet de week op papier, brengt overgangen in beeld en bespreekt een andere verdeling.
Met het gezin probeert ze die uit. Wat voor haar rust brengt, blijkt voor een ander onhandig. Ze passen aan, maken verantwoordelijkheden duidelijker en ontdekken welke afspraken ook op een moeilijke dag standhouden.
Er wordt nog steeds gekookt, gewassen en gereden. Het vraagt minder voortdurende controle om alles bij elkaar te houden. Er blijft aandacht over voor een gesprek, een eigen belangstelling en iets wat onverwacht gebeurt.
Wat heeft zij daarin ontwikkeld? Ze leert samenhang zichtbaar maken, verschillende behoeften bespreken en een voorstel aan de praktijk toetsen. De anderen leren mee en brengen hun eigen oplossingen in.
Zien we die vaardigheden? Of noemen we het vooral goed geregeld, omdat het thuis gebeurt?
Wat iemand tijdens zorgen, herstellen en samenleven leert, krijgt niet automatisch dezelfde erkenning als een vaardigheid met een diploma of functietitel. Toch kunnen ook daar inzicht, afweging en handelingsvermogen groeien.
Welke bijdragen neem ik als vanzelfsprekend aan? Wat merk ik pas op wanneer het wegvalt? Hoeveel van mijn eigen functioneren steunt op wat een ander voortdurend overziet?
Onze antwoorden worden ook gezamenlijke maatstaven. Ze werken door in wat we beschrijven als ervaring, welke ontwikkeling we ondersteunen en wat we voldoende vinden om iemand een volgende mogelijkheid te bieden.
Een school kan bij een studiekeuze naast resultaten ook laten meewegen hoe een leerling een concrete vraag aanpakt. Een opleiding kan gelegenheid bieden om een onbekend werkgebied eerst te verkennen. Wie een toelatingsprocedure of ondersteuningsregeling vastlegt, kan bepalen welke informatie nodig is voordat een besluit valt.
Dat zijn keuzes over criteria, tijd en middelen. Ze bepalen hoe grondig we iemand leren kennen voordat ons oordeel gevolgen krijgt.
Een oordeel duurt soms één gesprek. De gevolgen kunnen jaren meegaan.
Juist daarom moet een beoordeling kunnen worden aangevuld. We kunnen vastleggen waarop zij berust, wat nog niet onderzocht is en wanneer we opnieuw kijken. Zo krijgt voortschrijdend inzicht een plaats in onze besluitvorming.
Daarbij moeten we ook begrijpen welke omstandigheden een vermogen bereikbaar maken.
Iemand leert zijn gedachten vooraf op te schrijven en kan daardoor tijdens een gesprek een ingewikkelde afweging helder bespreken. Die inhoudelijke vaardigheid groeit. De voorbereiding blijft nodig. Als we haar weghalen omdat het gesprek goed verliep, veranderen we de voorwaarde waarop dat resultaat steunde.
Vooruitgang hoeft ondersteuning niet overbodig te maken.
Dat blijft gelden wanneer mensen ouder worden. Een oudere bekijkt een voorstel om een vertrouwde werkwijze te veranderen. Hij herinnert zich waarom een bepaalde stap ooit werd ingevoerd. De omstandigheden zijn inmiddels anders. Geldt die reden nog? Wat zou verdwijnen als de stap wordt geschrapt?
Zijn ervaring brengt een vraag terug in het onderzoek. We moeten nagaan wat daarvan vandaag nog betekenis heeft. Leeftijd geeft zijn inbreng geen automatisch gezag en maakt haar evenmin minder relevant.
Zo kan een vermogen gedurende een leven verdiepen, anders worden gebruikt of pas later een toepassing vinden. Er zijn ook grenzen en verliezen. Zorgvuldig waarderen vraagt dat we die werkelijkheid blijven volgen, zonder van één beoordeling het hele verdere verhaal te maken.
Ondertussen veranderen de vraagstukken waarmee wij samen leven. Wat wij iemand leerden, kon niet volledig voorzien waarvoor zijn kennis later nodig zou zijn. Een manier van kijken die bij de ene vraag weinig opviel, kan bij een andere iets wezenlijks zichtbaar maken.
Die toekomstige betekenis kunnen we niet vooraf garanderen. Wel bepalen we vandaag mede welke vermogens worden opgemerkt, geoefend en verder ontwikkeld.
Daarom onderzoekt AX SEA hoe onze manier van waarderen doorwerkt in de mogelijkheden die wij mensen vervolgens bieden. Een mens hoeft zijn toekomstige nut niet te bewijzen om van waarde te zijn.
Onze verantwoordelijkheid ligt bij wat wij op grond van ons oordeel doen.
De jongere aan de keukentafel moet nog steeds kiezen. Naast zijn resultaten ligt nu meer kennis over hoe hij onderzoekt en leert. Daarmee kunnen hij en de mensen rondom hem een preciezere volgende stap zetten, zonder zijn verdere ontwikkeling al te kennen.
Maar zelfs een goed herkend vermogen heeft andere mensen, kennis en omstandigheden nodig om verder te groeien. Wat hier betekenis krijgt, moet een plaats kunnen vinden in het volgende contact, een volgende levensfase en een nieuwe vraag.
Wat wordt mogelijk wanneer vermogens die wij afzonderlijk leren herkennen, elkaar werkelijk kunnen aanvullen?
Waarom AX SEA dit schrijft
Een keuze kan zorgvuldig onderbouwd zijn en toch belangrijk vermogen missen. Een rapport, diploma of beoordeling geeft houvast. Wat iemand buiten die kaders leert, onderzoekt en oplost, vraagt vaak ander onderzoek.
Met AX SEA maak ik die vraag concreet voor ondernemers, directie, HR en verantwoordelijken in onderwijs en zorg.
Wat vertelt een beoordeling werkelijk?
Welke vaardigheden blijken uit iemands handelen?
En wat moeten we nog onderzoeken voordat we een studiekeuze, aanwerving of nieuwe opdracht vastleggen?
Daarbij kijken we ook naar onszelf. Vertrouwen we vooral op wat we gemakkelijk kunnen vergelijken? Welke aanwijzingen laten we liggen omdat we nog niet weten hoe ze mee te wegen?
In een gericht onderzoek rond uw vraag brengen we beschikbare informatie, concrete ervaringen en uw afwegingen samen. We leggen vast wat uw keuze ondersteunt, wat onzeker blijft en welke vervolgstap nodig is.
De Schaduwexpert, een initiatief in ontwikkeling, sluit daarop aan: jong talent, vakmensen en organisaties samenbrengen rond concrete vragen, zodat expertise zichtbaar kan worden in wat mensen samen realiseren.
Voordat u beslist wie bij een opdracht past: wat hebt u die persoon daadwerkelijk zien onderzoeken, leren of oplossen?
Onderzoek uw concrete vraag met AX SEA.
