AX SEA — Niet alles wat nog niet verschijnt, is afwezig.
Neurodiversiteit — Wat mag hierdoor veranderen? · Deel 4: TOEKOMST
Hij kan besluiten niet mee te doen. De verandering gaat ondertussen verder.
Na dertig jaar ervaring krijgt hij de vraag om mee te werken met jongeren die onderzoeken hoe AI en beelden ingewikkelde informatie toegankelijker kunnen maken. Zijn praktijkkennis is welkom. Zelf twijfelt hij aan hun aanpak. Toch veranderen ook buiten dit project de middelen waarmee mensen informatie zoeken, begrijpen en gebruiken.
Zijn besluit bepaalt of hij die verandering mee onderzoekt.
Bij de eerste uitwerking ziet hij meteen wat ontbreekt. Sommige antwoorden houden geen rekening met omstandigheden die in de praktijk doorslaggevend zijn. De jongeren vragen hem die aan te wijzen en veranderen hun voorstel. Even later liggen er twee versies naast elkaar. Een beeld maakt iets bespreekbaar waarvoor hij gewoonlijk een lange uitleg nodig heeft.
Dat wil hij ook kunnen.
Met die nieuwsgierigheid begint een ongemakkelijke verschuiving. De ervaren medewerker die kwam uitleggen hoe het werkt, moet zelf om uitleg vragen. Soms opnieuw, bij een stap die net is voorgedaan. Zijn kennis helpt beoordelen wat er verschijnt, maar de weg ernaartoe is onbekend.
Kan hij ervaren zijn én opnieuw beginner worden?
Tijdens het oefenen grijpt hij naar zijn vertrouwde volgorde: informatie verzamelen, uitzonderingen onderzoeken, dan een voorstel maken. De jongeren bouwen al een eerste versie om te ontdekken wat eraan ontbreekt.
Dat voelt vroeg. Tot het voorlopige beeld een misverstand zichtbaar maakt dat in zijn uitgebreide uitleg verborgen bleef. Kennelijk kan hij door iets te proberen ook ontdekken welke informatie nog nodig is.
Een volgende versie laat juist een keuze verdwijnen die in de praktijk gevolgen heeft. Nu moeten de jongeren terugkijken. Zijn bezwaar brengt hun onderzoek verder; hun manier van werken verandert hoe hij dat bezwaar kan onderzoeken.
Om daarin mee te gaan, moet hij verdragen dat zijn ervaring niet op iedere stap antwoord geeft.
Soms is het verleidelijk de toepassing weer aan hen over te laten. Daar zijn zij beter in. Zelf kan hij zich bij de inhoud houden. Maar wanneer hij toch verder probeert, ziet hij ook hoe de vorm invloed heeft op wat mensen begrijpen. Over de inhoud blijven meedenken vraagt dat hij iets leert van de manier waarop die wordt aangeboden.
Zo verschuift zijn vraag van kan ik hiermee werken? naar wat moet ik hiervan begrijpen om mijn kennis verder te kunnen gebruiken?
Daarin vindt hij een eigen ingang. Een detail brengt hem naar een andere bron, waar hij een verband ziet dat een nieuwe vraag oproept. Vroeger kreeg hij geregeld te horen dat hij te ver doorging. De opdracht was duidelijk genoeg. Er moest worden afgerond.
Nu vraagt een jongere waarom juist dat detail hem bezighoudt.
Het antwoord komt niet meteen. Zijn vermoeden moet woorden krijgen en worden getoetst. Soms blijkt er weinig aan de hand. Een andere keer wijst het op een aanname die in de eerste uitwerking onzichtbaar bleef.
Hij heeft jarenlang geoefend om die vragen eerder los te laten. Nu moet hij opnieuw vertrouwen op wat hem blijft opvallen.
Wat eerder moeilijk in zijn taak paste, krijgt binnen een veranderde vraag een mogelijke toepassing. Daarmee verandert ook zijn beeld van wat hij nog kan ontwikkelen.
Bij neurodiversiteit raakt dit aan verschillen in waarnemen, verwerken, associëren en verdiepen. Hun betekenis ontwikkelt zich mede in de omstandigheden waarin mensen leren en handelen. Een denkweg kan ergens weinig aansluiting vinden en elders een relevante vraag openen.
Daarmee is dat vermogen nog niet uitgewerkt. Ook hij moet leren wanneer zijn verdieping helpt, welke kennis ontbreekt en wanneer een volgende poging meer inzicht geeft dan verder analyseren.
Juist die ontwikkeling vraagt gelegenheid voordat vaststaat waarvoor zij later nodig zal zijn.
Wat als wij straks zoeken naar het vermogen dat wij vandaag onvoldoende laten ontwikkelen?
We bereiden mensen voor vanuit verwachtingen over wat zij moeten kennen en kunnen. Die verwachtingen steunen op ervaring, bestaande functies en vertrouwde manieren van leren. Ze geven richting aan onderwijs, werk en deelname aan de samenleving.
Ondertussen verandert de werkelijkheid waarvoor die voorbereiding bedoeld is.
Nieuwe middelen openen andere toepassingen en roepen nieuwe vragen op. Ervaring kan opnieuw betekenis krijgen wanneer zij wordt verbonden met kennis die eerder buiten iemands werk lag.
Wat vandaag als een omweg verschijnt, kan aanleiding geven tot verder onderzoek.
Welke gelegenheid krijgt dat zolang wij nog geen herkenbare bestemming kunnen aanwijzen?
Heeft hij onderzocht dat iets niet bij hem past?
Of besluit hij dat het voor anderen is omdat zij er gemakkelijker aan beginnen?
Tijdens het oefenen leert hij verschil maken tussen wat onbekend is en wat voor hem moeilijk blijft. Sommige handelingen vragen herhaling. Bij andere helpt een visueel overzicht. Wanneer uitleg te snel gaat, vraagt hij om één stap tegelijk zelf uit te voeren.
Zo ontdekt hij een manier om verder te leren die niet vereist dat hij het tempo en de aanpak van de jongeren volledig overneemt.
Ook zij leren bij. Zijn vragen maken zichtbaar welke stappen zij bijna vanzelf zetten en daardoor moeilijk uitleggen. Hun beelden helpen hem vervolgens duidelijker aanwijzen wat hij bedoelt. Wat aanvankelijk extra uitleg vroeg, wordt een gedeelde manier van onderzoeken.
Dat betekent niet dat hij iedere vernieuwing moet overnemen. Soms blijft zijn bezwaar overeind. Een toepassing kan onvoldoende betrouwbaar zijn of weinig toevoegen. Door zelf mee te onderzoeken, krijgt zijn oordeel meer grond: wat is bruikbaar, wat vraagt aanpassing en wat kunnen ze beter loslaten?
Hoe verandert onze verhouding tot vernieuwing wanneer we haar mee kunnen onderzoeken?
Die beweging werkt door buiten het project. Thuis vraagt hij wat iemand met een onbekende toepassing probeert te doen. Een ervaring uit zijn werk helpt het gesprek verder. Wat hij nog niet begrijpt, zoeken ze samen uit.
Ook bij informatie, zorg en dagelijkse afspraken ontmoet hij veranderende werkwijzen. Zijn ervaring kan helpen om gevolgen te beoordelen. Zelf gebruiken maakt duidelijk waar iets vastloopt en wat toegankelijker moet worden. Daarmee krijgt hij ook een stem in de manier waarop vernieuwing vorm krijgt.
Daar groeit collectief draagvermogen: mensen helpen elkaar omgaan met een wereld die geen van hen volledig overziet. Jongeren brengen nieuwe ervaringen mee. Ouderen verbinden die met kennis en afwegingen uit hun leven. Beiden moeten kunnen vragen, proberen en hun oordeel herzien.
Dat vraagt ook iets van de omgeving. Beschikbare uitleg, toegankelijke toepassingen en gelegenheid om te oefenen bepalen mede wie kan blijven deelnemen. Wie een opleiding, dienst of werkwijze vormgeeft, moet kunnen leren van de mensen die ermee proberen te werken.
Wanneer we ouderen vooral benaderen vanuit wat zij niet meer zouden kunnen volgen, vernauwen we die uitwisseling. Hetzelfde gebeurt wanneer ervaring automatisch het laatste woord krijgt. Dan blijft buiten onderzoek wat verschillende generaties nog kunnen ontwikkelen.
Een heel mensenleven blijft toekomst bevatten.
Welke toekomst kan iemand zich nog voorstellen wanneer zijn omgeving vooral bevestigt wie hij al is?
Die vraag richt zich ook tot onszelf.
Waarop baseer ik mijn advies?
Wat noem ik verstandig omdat ik het herken?
Verwacht ik dat een mens blijft leren, terwijl mijn oordeel over hem al jarenlang hetzelfde blijft?
Wat weinig gelegenheid kreeg, staat niet onmiddellijk klaar zodra de behoefte ontstaat. Nieuwe kennis opbouwen kost tijd. Opnieuw vragen durven stellen ook. Wachten tot toekomstige waarde bewezen is, kan juist verhinderen dat iemand voldoende ervaring opdoet om haar te ontdekken.
Een mens hoeft daarbij geen later nut te beloven om ruimte, ondersteuning en deelname te verdienen. Leren, contact, herstel en een leefbaar bestaan hebben op zichzelf betekenis. Onze keuzes beïnvloeden wel welke mogelijkheden verder kunnen groeien.
De man die aanvankelijk vooral zag wat de jongeren nog niet wisten, onderzoekt inmiddels iets wat hij zelf nog niet kon. Zijn ervaring heeft hun werk verdiept. Hun werkwijze heeft zijn denken geopend.
De verandering zou ook zonder hem zijn doorgegaan. Door mee te onderzoeken, krijgt hij opnieuw invloed op zijn plaats erin en ontdekken de anderen wat zij zonder zijn bijdrage hadden gemist.
Wanneer wij zien dat onze verwachtingen mee bepalen wat mensen kunnen ontwikkelen, welke van onze eigen keuzes mag dan nog vanzelfsprekend blijven?
Waarom AX SEA dit schrijft
U investeert in de toekomst. Welk menselijk vermogen neemt u daarin mee?
Keuzes over opleidingen, aanwervingen, technologie en werkverdeling bepalen welke vaardigheden gelegenheid krijgen om te groeien. Daarom onderzoekt AX SEA ook het mensbeeld achter die keuzes: wat verwachten wij straks nodig te hebben, en welke mogelijkheden blijven buiten onze voorbereiding?
Neurodiversiteit maakt die vraag concreet. Een ongewone denkweg, een diepgaande belangstelling of een andere manier van waarnemen kan betekenis krijgen bij een vraagstuk dat we vandaag nog onvoldoende begrijpen. Die mogelijkheid verdient onderzoek. Ontwikkeling vraagt immers tijd; we kunnen haar niet pas beginnen ondersteunen wanneer de behoefte dringend wordt.
Met ondernemers, directie, HR en verantwoordelijken in onderwijs en zorg onderzoek ik welke aannames hun toekomstplannen dragen. We verbinden hun ambitie met concrete ervaringen en brengen in beeld welk vermogen al aanwezig is, wat verder kan groeien en welke voorwaarden daarvoor nodig zijn.
Hier beweegt de U naar beproeven: één mogelijkheid krijgt een haalbare eerste vorm. We leggen vast welke vraag we onderzoeken, wat we veranderen en waaraan we kunnen merken of die stap iets oplevert.
De Schaduwexpert, een initiatief in ontwikkeling, sluit daarop aan door jong talent, vakmensen en organisaties rond concrete vragen samen te brengen. Zo kunnen nieuwe combinaties van kennis en ervaring in gezamenlijk werk worden onderzocht.
Welke keuze maakt u vandaag voor morgen — en welk vermogen krijgt daardoor de kans zich te ontwikkelen?
Breng uw vraag mee naar AX SEA.
